Doğayı parçalara ayırmak yerine bir bütün olarak kavramaya çalışan istisnai bir isim öne çıkmaktadır. Alexander von Humboldt. Simón Bolívar’ın da ifadesiyle o, Amerika’nın gerçek kaşifidir.
Doğa kendini farklı biçimlerde ifade eder. Biz onu nasıl resmediyorsak ona dair bilgimiz de o yönde şekillenir. Doğanın temsili değiştikçe bilime bakışımız da değişmiştir. Bitkiler, bu temsilin tarihinde merkezi bir konumda yer almış kimi zaman şifa kaynağı olmuş, kimi zaman ise canlılık tartışmalarının öznesi haline gelmiştir. Kimi zaman da sınıflandırma nesneleri olarak ele alınmıştır. Ancak 18 ve 19. yüzyılın eşiğinde doğayı parçalara ayırmak yerine bir bütün olarak kavramaya çalışan istisnai bir isim öne çıkmaktadır Alexander von Humboldt. Simón Bolívar’ın da ifadesiyle o, “Amerika’nın gerçek kaşifi”dir.
Alexander von Humboldt Kimdir?
Alexander von Humboldt (1769–1859), Berlin doğumlu bir doğa araştırmacısı, kaşif ve bilim insanıdır. Romantik doğa felsefesi (doğayı mekanik, parçacı ve salt nicel açıklamalara indirgemeyen felsefi bir doğa anlayışıdır) ile deneysel gözlemi birleştiren yaklaşımı, modern doğa bilimlerinin şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Çocukluğundan itibaren bitkilere, böceklere ve taşlara duyduğu ilgi onun yaşam boyu sürecek doğa merakının habercisidir. Resmi olarak finans eğitimi almış olsa da Humboldt, kısa sürede yönünü doğaya çevirmiştir. Göttingen Üniversitesi’nde doğa tarihi, fizik, kimya, botanik ve astronomi alanlarında eğitim almış Freiberg Madencilik Akademisi’nde jeoloji ve mineraloji çalışmıştır. Bu çok yönlü eğitim, onun bilimi disiplinler arası bir bütün olarak kavramasını sağlamıştır.
Joseph Karl – Alexander von Humboldt
Görsel: Wikipedia
Yeni Dünyaya Yolculuk
Humboldt’un, Fransız botanikçi Aimé Bonpland ile 1799–1804 yılları arasında Amerika kıtasına yaptığı yolculuk bilim tarihinde dönüm noktalarından biridir. İspanya Kralı IV. Charles’tan aldığı özel izinle başlayan bu sefer, yalnızca bir keşif gezisi olmaktan öte doğayı ölçen, karşılaştıran ve anlamlandıran bütüncül bir araştırmadır. Orinoco Havzası’ndan And Dağları’na, Küba’dan Meksika’ya uzanan bu yolculuk sırasında Humboldt bitkileri, hayvanları, nehirleri, volkanları ve iklimi sistematik biçimde incelemiştir. Yanında taşıdığı bilimsel aletlerle sıcaklık, basınç, nem ve yükseklik ölçümleri yapmış, haritaları düzeltmiş ve yenilerini üretmiştir. Onun için seyahat, gözlemsel bilimin vazgeçilmez bir parçasıdır.
Alexander von Humboldt’un 1799-1804 yılları arasındaki Amerika seferi.
Görsel: Wikipedia
Doğayı Birlik İçinde Anlamak
Humboldt’un Ekvador’daki Chimborazo Dağı’na tırmanışı modern ekolojinin doğuş anlarından biri olarak kabul edilir. Bu tırmanış sırasında yükseklik arttıkça sıcaklığın ve bitki örtüsünün nasıl değiştiğini belgelemiş, bitkilerin dağılımının rastlantısal olmadığını göstermiştir. Böylece botaniği yalnızca türleri sınıflandıran bir alan olmaktan çıkarıp, çevresel ilişkileri inceleyen dinamik bir bilim hâline getirmiştir. Humboldt’un ünlü Naturgemälde çizimi, bu yaklaşımın simgesidir. Dağın dikey bir kesiti üzerinde bitki kuşaklarını, sıcaklık ve basınç değerleriyle birlikte gösteren bu görsel, doğa ile yaşam arasındaki ilişkiyi tek bir bakışta kavramayı mümkün kılar.
And Dağları ve Komşu Ülkelerin Fiziksel Tablosu, Peter H. Raven Kütüphanesi
Görsel: Avhumboldt
Biyocoğrafyanın Doğuşu
Humboldt, bitkilerin yeryüzündeki dağılımını iklim, yükselti ve coğrafyayla birlikte ele alarak biyocoğrafyanın temellerini atmıştır. 1807’de yayımlanan Essai sur la géographie des plantes (Bitkilerin Coğrafyası Üzerine Deneme), bitkilerin yalnızca “ne olduklarını” değil “nerede ve neden” yaşadıklarını da açıklamayı amaçlayan yeni bir bilim anlayışını temsil eder. Ona göre dağlardaki dikey bitki kuşakları ile enlemlere bağlı yatay iklim kuşakları arasında güçlü bir paralellik vardır. Bu karşılaştırmalı yaklaşım, doğanın evrensel yasalarla işlediği fikrini güçlendirmiştir.
Bilim, Toplum ve Ahlak
Humboldt’un ilgisi doğayla sınırlı değildir. Yeni Dünya’daki toplumları incelerken kölelik, sömürü ve eşitsizlikleri açıkça eleştirmiştir. Küba ve Meksika üzerine yazılarında köleliği insanlık dışı bir kurum olarak nitelendirmiş sömürge düzeninin ekonomik ve sosyal sonuçlarını verilerle ortaya koymuştur. Bu yönüyle Humboldt, yalnızca bir bilim insanı olmamakla birlikte aynı zamanda evrensel insan onurunu savunan ahlaki bir figürdür. Latin Amerika’daki bağımsızlık hareketleri üzerinde dolaylı ama güçlü bir entelektüel etkisi olmuştur.
Amerika seyahat günlükleri , Berlin Devlet Kütüphanesi
Görsel: Preussischer-kulturbesitz
Humboldt’un Mirası
Humboldt’un etkisi Charles Darwin’den Goethe’ye, John Muir’den Henry David Thoreau’ya kadar uzanır. Darwin, Beagle yolculuğuna çıkarken Humboldt’un eserlerini yanına almış doğayı betimleme ve anlama biçiminde ondan derinlemesine etkilenmiştir. Beş ciltlik Kosmos adlı eseri Humboldt’un doğa anlayışının en kapsamlı ifadesidir. Bu eserde doğa, birbirinden kopuk olgular yığını değil karşılıklı ilişkiler ağı olarak ele alınır. İnsan da bu ağın dışında değil, içindedir. Bugün iklim krizi, biyoçeşitlilik kaybı ve çevresel yıkım tartışmalarında Humboldt’un düşünceleri hâlâ güncelliğini korur. Onun doğanın birliği fikri yalnızca geçmişin değil, bugünün ve geleceğin de düşünsel araçlarından biridir.
Kaynaklar
1. Burak OĞLAKCI-Alpaslan ALİAĞAOĞLU .(2023).Batı Coğrafyasında Klasik Dönem:
Alexander Von Humboldt ve Carl Ritter.Turkish Studies-Social Sciences
2. Wulf, A. (2020). Doğanın Keşfi: Alexander von Humboldt’un yeni dünyası. (Çev. Emrullah
Ataseven). Ayrıntı Yayınları
3. Humboldt’s legacy. Nat Ecol Evol 3, 1265–1266 (2019). https://doi.org/10.1038/s41559-
019-0980-5
4. Kiziroğlu, İ. (1993). Doğabilimci Alexander von Humbolt’un (1769-1859) yaşamı ve
bilimsel çalışmaları. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(9).
5. Knobloch, E. (2007), Alexander von Humboldt—The Explorer and the Scientist*.
Centaurus, 49: 3-14. https://doi.org/10.1111/j.1600-0498.2007.00058.x
6. https://www.sanildefonso.org.mx/expos/humboldt/Descubre.htm
Görsel: ChatGPT ile oluşturuldu.
İstanbul Medeniyet Üniversitesi Bilim Tarihi öğrencisiyim. Başta astronomi olmak üzere botanik, iklim, yapay zeka ve felsefe konularına ilgim var.
